Wie kent niet het sprookje ‘Het meisje met de zwavelstokjes’ van H.C. Andersen? Het arme, kleine meisje dat buiten in de kou aan zichzelf wordt overgelaten terwijl iedereen het kerstfeest viert. Ze heeft honger en het lukt haar maar niet om de zwavelstokjes te verkopen. Ten slotte probeert ze zich te warmen door één voor één de zwavelstokjes aan te steken.
De zwavelstokjes waren de voorlopers van de lucifers en zijn uitgevonden door de Chinezen. Volgens een tekst uit het jaar 950 werden staafjes dennenhout met zwavel geïmpregneerd. Ook de Romeinen zouden dergelijke staafjes hebben gebruikt. Door de volksverhuizingen raakte veel Romeinse kennis in de vergetelheid, zo ook het gebruik van deze brandbare stokjes, maar omstreeks 1530 werden de zwavelstokjes in Europa opnieuw populair. In vele landen heeft men daarna op verschillende manieren geprobeerd veilige en goed bruikbare zwavelstokjes te produceren. Zo ook in Engeland, waar in de 19e eeuw aansteekstokjes op de markt werden gebracht onder de naam ‘lucifer matches’, dat eigenlijk zoiets betekent als ‘maatjes of lonten van de duivel’. Hier is ook de Nederlandse benaming van afgeleid. De Zweden waren echter het meest succesvol in hun pogingen om goede lucifers te maken. Twee Zweden, J.E. Lundström en A. Sjöberg, ontwikkelden een procedé om de lucifers industrieel te vervaardigen en patenteerden dat in 1855. (De Zweedse naam tändstikkor betekent trouwens niet tandenstokers zoals velen denken, maar aansteekhoutjes.)
De eerste luciferfabriek in Noorwegen werd in 1838 gebouwd en het aantal groeide gestaag, totdat er in 1875 18 verschillende fabrieken waren die er ook weer stuk voor stuk mee ophielden. De meest bekende was de in 1863 opgerichte Nitedals Tændstikfabrik. De productie begon in Nittedal (niet ver van Oslo) maar de fabriek is later meerdere malen verplaatst en heeft verschillende eigenaren gehad. Tegenwoordig is de eigenaar Swedish Match, het grootste bedrijf in de wereld op dit gebied. Het enige wat nu nog Noors is aan deze lucifers is de naam, Nitedals Hjelpestikker, en het hulpfonds dat aan dat product gekoppeld is. In 1922 werd door de fabriek Hjelpestikkefondet opgericht, letterlijk het Hulpstaafjesfonds. Van elk verkocht doosje lucifers ging tussen de 1 tot 10 øre naar het fonds, dat oorspronkelijk bedoeld was om de ‘fyrstikkpikene’, de meisjes van de fabriek, een extraatje te geven in barre tijden. Later werd het geld aan goede doelen geschonken.
Het motief op de doos heeft verschillende designprijzen gewonnen. Het bestaat uit een grote ondergaande zon die weerspiegeld wordt in de zee met in het midden aangegeven hoeveel øre er naar het goede doel gaat. Op de voorgrond zien we een schuin aflopende rots met daarbovenop een den die naar het water toe helt.
Die den heeft de afgelopen jaren stof gegeven voor veel discussie. In Rogaland zeggen ze dat de ‘luciferboom’ bij het Lundevatn bij Moi staat. Voor de oorlog liep de spoorweg slechts een paar meter van de boom vandaan. Iemand die bij de bouw van de spoorbaan werkte nam er een foto van. Deze foto werd eerst in een reclamecampagne voor de spoorwegen gebruikt, maar kwam later op de luciferdoos terecht. Zo denken de inwoners van Moi er tenminste over. Maar mensen die in Grønøy in de gemeente Meløy in Nordland wonen zijn er net zo zeker van dat de prachtige dennenboom die op hun eiland staat en ooit geschilderd werd door Thorolf Holmboe (1866-1935), de enige echte ‘fyrstikkfuru’ is. Die boom staat er nog steeds en wordt Grønøyfurua of ‘fyrstikktreet’ genoemd.
Deze discussie duurt nog steeds voort. Wij kunnen er niet echt aan deelnemen, maar wel Hjelpestikkefondet steunen door in Noorwegen Nitedals Hjelpestikker te kopen. Tenslotte komen lucifers ons altijd van pas en helemaal in de advents- en kersttijd waarin we graag kaarsen aansteken om het in huis licht en gezellig te maken. Tot nu heeft het fonds zo’n 52 miljoen Noorse kronen aan goede doelen uitgedeeld.
Tot slot nog een kleine waarschuwing; al zijn de lucifers tegenwoordig tamelijk veilig, wees voorzichtig met al dat ‘levende licht’ tijdens het kerstfeest!
SdV